هر سال تزریقات غیر ایمن موجب حدود 16- 8 میلیون ابتلا به هپاتیت B، 5 – 2 میلیون ابتلاء به هپاتیت C و 160- 80 هزار موردHIV می‌گردد. همچنین بیماریهای انگلی ماننـد مالاریـا، عفونتهای باكتریال نظیر آبسه‌ها و عفونت‌های قارچی نیز در اثر تزریقات غیرایمن اتفاق می‌افتند.

به گزارش خبرنگار سایت پزشکان بدون مرز ،  ندرتاً بعضی از عفونت‌ها ممكن است تا سالها نامشخص باقی بمانند. سازمان جهانی بهداشت تخمین می‌زند در سال 12 میلیارد تزریق انجام می‌شود كه 50 درصد آنها غیرایمن هستند، 95درصد تزریقات به‌منظور درمان انجام می‌گیرد و در حدود 95 – 25 درصد بیماران سرپایی حداقل یك تزریق دریافت می‌كنند. بسیاری از تزریقات ممكن است غیرضروری بوده و یا بی‌تأثیر باشند.

هدف و راهكارهای برنامه عملیاتی تزریقات ایمن :‌

هدف :

اطمینان از ارائه ایمن تزریقات و دفع مناسب ضایعات تزریق در كشور.

راهكارها :

-       تأمین و توزیع سرنگAD  * (Auto Disable)یا خود ایستا برای كلیه مراكز واكسیناسیون

-       تأمین و توزیع Safety Box برای كلیه مراكز واكسیناسیون

-       ایجاد هماهنگی‌های برون بخشی در جهت دفع ایمن ضایعات

-       ایجاد هماهنگی‌های درون بخشی برحسب نیاز

-       سوزاندن كلیه ضایعات در مراكز شهری در زباله سوز

-       سوزاندن كلیه ضایعات در مناطق روستایی در گودال‌ها یا كوره‌های محلی

-       آموزش پرسنل

-       آموزش و اطلاع رسانی به جامعه

بیان سیاست (Policy Statement) :

برنامه گسترش ایمنسازی كه در سال 1363 در كشور آغاز گردید، برای اطمینان از حفظ سلامت كودكان استفاده از سرنگ و سرسوزن یكبار مصرف را به‌عنوان یكی از مهمترین اجزاء تزریقات ایمن توصیه نمود. با رعایت اصول ایمنی تزریقات، بخصوص در خدمات ایمنسازی والدین اطمینان خاطر می‌یابند تا كودك خود را برای ایمنسازی به مراكز بهداشتی درمانی بیاورند. WHO، یونیسف و UNFPA در بیانیه مشتركی تأكید می‌كنند كه سرنگهای AD تجهیزات انتخابی مطمئن برای تزریق واكسن در ایمنسازی جاری و بسیج‌های ایمنسازی است. لذا به‌منظور افزایش ایمنی تزریقات در خدمات ایمنسازی، از ابتدای سال 1383 بر استفاده از سرنگ   AD تأكید شـده و علاوه بر آن اسـتفاده از وسایل جمع‌آوری سرنگ و سرسـوزن یعنیSafety Box نیز در خدمات ایمنسازی توصیه شده است. برای امحاء وسایل و ضایعات حاصله از خدمات ایمنسازی (سرنگ و سرسوزن) روش سوزاندن توصیه می‌شود.

1.  به توضیح در مورد سرنگ AD در صفحه 10 توجه فرمائید.

کلیات تزریقات ایمن :‌

تزریقات یكی از روش‌های شایع در تجویز فرآورده‌های دارویی می‌باشد كه درصورت عدم رعایت موازین توصیه شده خطرات بالقوه و بالفعلی را بر ارائه كنندگان، مصرف كنندگان خدمت و نیز جامعه اعمال می‌نماید. ایمنی تزریقات با تکیه بر چهار محور بنیادی ذیل تأمین می‌گردد:

1- كاهش رفتار پرخطر كاركنان بهداشتی درمانی به‌منظور پیشگیری از جراحات ناشی از وسایل تیز و برنده آلوده ؛

2-  افزایش سطح ایمنی كاركنان در حین كار با وسایل تیز و برنده درمانی ؛

3- جمع آوری، نگهداری، انتقال و دفع مناسب و بهداشتی زباله‌های آلوده و پرخطر ؛

4- تغییر رفتار و نگرش افراد جامعه و پزشكان نسبت به مقوله تقاضا و تجویز دارو به ‌روش تزریقی.

1)     كاهش رفتار پرخطر كاركنان بهداشتی درمانی

الف) ارتقاء سطح آگاهی و مهارت شاغلین حرف پزشكی، پرستاری، امور تشخیصی، خدمات‌درمانی، ‌گروههای خدماتی پشتیبان، به منظور پیشگیری از بروز جراحات ناشی از سرسوزن و سایر وسایل تیز و برنده امری ضروری است. بنابراین كاركنان بهداشتی درمانی بایستی در خصوص چگونگی پیشگیری از صدمات ناشی از وسایل مزبور و نیز اقدامات درمانی و پیشگیرانه اولیه به‌صورت مداوم آموزش ببینند.

ب) تشكیل پرونده بهداشتی و واكسیناسیون رایگان علیه هپاتیت ب برای افراد ذیل الزامی است. كلیه كاركنان بهداشتی درمانی در واحدهایی كه كاركنان الزاماً‌ با توجه به نوع وظایف محوله، اقدامات پرخطر دارند مانند واكسیناتورها، بخش‌های ویژه، اطاق عمل اورژانس، ‌كلینیك‌های تشخیصی، واحدهای پاتولوژی، اتوپسی، R‌CS، مراكز جراحی محدود و واحدهایی كه انتقال خون انجام می‌دهند و یا كاركنانی كه روش‌های درمانی تهاجمی را انجام داده و یا درتماس با خون، سرم و سایر ترشحات آلوده بیماران می‌باشند و نیز كلیه دانشجویان پزشكی، پرستاری و مامایی.

2) افزایش سطح ایمنی كاركنان درحین كار با وسایل

تیز و برنده درمانی

با توجه به احتمال آلودگی كاركنان بهداشتی درمانی از طریق انجام اقدامات پرخطر كه گاهی منجر به فرو رفتن سوزن در دست می‌شود قویاً توصیه می‌شود:

الف) ابزارهایی كه ایمنی وسایل تیز و برنده را تضمین می‌كـند نظیر Safety Box و فورسپس جهت جدا نمودن تیغ جراحی از Scalples در دسترس كاربران ابزارهای پرخطر قرار گیرد.

ب) وسایل حفاظتی مناسب نظیر دستكش، گان غیرقابل نفوذ بـه آب و ترشحات، پیش‌بند پلاستیكی، ماسك و عینك محافظ جهت استفاده كاركنان بهداشتی درمانی متناسب با وضعیت بیمار و روش‌های درمانی در دسترس باشد.

ج) در سایر واحدهای تزریقات نیز همانند واحدهای ایمنسازی از سرنگهای AD استفاده شود.

3) جمع آوری، نگهداری، انتقال و دفع مناسب و بهداشتی زباله‌های تیز و برنده

الف) قویاً‌ توصیه می‌شود سرسوزن و سایر اشیاء تیز و برنده مصرفی (‌آنژیوكت، بیستوری، لانست، اسكالپ وین، ویال‌های شكسته و …) بلافاصله پس از مصرف در ظروف جمع‌آوری ایمن (Safety Box) جمع‌آوری شده و ترجیحاً‌ سوزانده و یا به نحو مطلوب دفع گردند.

ب) ضروری است ظروف جمع‌آوری، مستحكم، غیرقابل نفوذ، مقاوم به پارگی و از حجم كافی و ابعاد مناسب برخوردار باشند.

ج) لازم است به‌منظور پیشگیری از جراحات ناشی از وسایل تیز و برنده ظروف جمع‌آوری ایمن به تعداد كافی و با ابعاد گوناگون در دسترس ارائه دهنده خدمت در كلیه واحدهای ذیربط قرار داشته باشد.

د) استفاده از برچسب هشداردهنده بر روی ظروف جمع‌آوری با مضمون «احتمال آلودگی با اشیاء تیز و برنده عفونی»‌ به‌منظور جلب توجه كاركنان بهداشتی درمانی الزامی است.

هـ) به‌منظور پیشگیری از سرریز شدن وسایل دفعی، درصورتی كه حداكثر 4/3حجم ظروف مزبور پرشده باشد ضروری است درب ظروف به نحو مناسبی بسته شده و دفع شوند.

و) وجود ظروف جمع‌آوری ایمن (Safety Box) در كلیه واحدهای بهداشتی درمانی اعم از خصوصی و دولتی الزامی بوده، و باید توسط واحدهای نظارت بر درمان پیگیری شود.

4) تغییر رفتار و نگرش اجتماعی

الف) آموزش : ضروریست به‌منظور تعدیل تجویز دارو به ‌روش تزریقی، با توجه به موارد ذیل ایمنی تزریقات در برنامة آموزش مداوم جامعة ‌پزشكان قرار گیرد.

از تجویز دارو به روش تزریقی تا زمانی كه دارو به دیگر اشكال از جمله خوراكی موجود باشد، حتی الامكان اجتناب گردد،‌ ترجیحاً‌ زمانی از روش تزریقی به جای سایر روشها استفاده شود كه بیمار قادر به مصرف داروهای خوراكی نبوده، بیهوش و یا دچار اختلالات گوارشی باشد یا با توجه به وضعیت بالینی بیمار نتایج درمانی مطلوب ناشی از جذب سریع دارو مورد انتظار باشد.

ب) به‌منظور كاهش تقاضای بیماران ارتقاء سطح آگاهی جامعه درخصوص خطرات بالقوه ناشی از مصرف دارو به‌روش تزریقی، بایستی در برنامه ریزیهای آموزشی دانشگاه قرارگیرد.

ج) برگزاری دورة‌ آموزشهای توجیهی جهت كادر خدماتی پشتیبانی و سایر گروههای بهداشتی درمانی ضروری می‌باشد.

د) تمام پرسنل بهداشتی درمانی آموزش لازم برای اصلاح نگرش جامعه در خصوص تقاضای بی‌مورد داروی تزریقی و عوارض احتمالی تزریقات، دریافت نمایند.

تزریقات غیرایمن

تزریقات غیر ایمن شامل :‌
·       روش غلط تزریق ؛

·       محل نامناسب تزریق ؛

·       داروی ناصحیح ؛

·       حلال غلط ؛

·       دز غلط دارو ؛

·       دسترسی افراد جامعه به سرنگ و سرسوزن استفاده شده (امحاء ناصحیح).

تزریقات ایمن یعنی تهیه و تأمین وسایل و تجهیزات و آموزش‌هائی برای ارائه خدمت تزریق به افراد جامعه به‌صورتی كه ایمنی فرد خدمت گیرنده، خدمت دهنده و جامعه فراهم شود.

یك تزریق ایمن به گیرنده خدمت آسیب نمی‌رساند و تزریق كننده را در معرض هیچ خطری قرار نمی‌دهد و باعث تجمع ضایعاتی كه خطر برای جامعه داشته باشد نمی‌گردد به عبارتی:‌

الف) استفاده از سرنگ AD در تزریقات ؛

ب) استفاده از Safety Box برای جمع‌آوری سرنگ و سرسوزن مصرفی ؛

ج) جمع آوری Safety Boxهای پرشده و سوزاندن در زباله سوز ؛

د) آموزش و ارئه آگاهی‌های لازم به ارائه دهنده و گیرندگان خدمت از عوامل تأمین كننده ایمن تزریق می‌باشند.

همه مایعات بدن باید حاوی پاتوژن فرض شود. پوست و محیط را باید حاوی میكروارگانیسم فرض كرد تزریقات ناصحیح می‌تواند راحت‌تر از مسیرهای تنفسی، خوراكی و یا تماس جنسی عفونت را منتقل كند.

چنانچه تزریقات غیر ایمن انجام گیرد می‌توانند باعث بروز عفونت در افراد شوند در این صورت انتقال می‌تواند از طریق تماس انگشتان با سرسوزن، از روی پوست، فرورفتن سر سوزن بداخل بدن یا توسط مایعاتی كه تزریق می‌گردند و یا از طریق سوزن و سرنگی كه قبلاً مصرف شده ایجاد شود.

امروزه میلیون‌ها نفر دچار ضعف سیستم ایمنی هستند و بیلیون‌ها تزریق توسط افراد غیر دوره دیده و یا مردم ناآگاه انجام می‌شود، لذا فقط بایستی از تزریق در موارد ضروری درمانی و یا ایمنسازی استفاده كرد. بسیاری از واكسیناتورها علاوه بر ایمنسازی، تزریقات درمانی هم انجام می‌دهند كه بسیاری از این تزریقات مثل تزریق ویتامین‌ها غیر ضروری هستند.

چرا تزریقات غیر ضروری انجام می‌شود؟

گاهی اوقات برخلاف آنچه كه كاركنان بهداشتی توصیه می‌كنند، بعضی از بیماران ممكن است خودشان تقاضای تزریق كنند. آنها ممكن است به غلط بپندارند كه تزریق لازم بوده و مؤثرتر از درمان خوراكی است و یا باعث بهبودی سریع‌تر بیماری می‌شود در حالیكه ممكن است درمان خوراكی بهترین روش درمان آنها باشد.

پزشكان نیز ممكن است به دلایل مختلف مانند عدم اطلاع كافی از عوارض تزریقات، كمبود وقت برای توجیه و توضیح به بیمار و یا برای جلب توجه و رضایت بیمار در شرایط مساوی داروی تزریقی به جای داروی خوراكی تجویز نمایند.

موازین تزریقات ایمن :

الف- محل تمیز (Clean work plan) :

در هر مركز برای واكسیناسیون مكانی خاص را تعیین نمائید. محل دریافت واكسن و آماده‌سازی واكسن باید در این مكان در نظر گرفته شود. وسائل لازم برای تزریق شامل پنبه الكل و سرنگ را بر روی میزی كه به این امر اختصاص داده‌اید قرار دهید. به خاطر داشته باشید وسائلی كه روی میز است باید تمیز بوده و خون، پنبه آلوده و …. منظره آن را زشت نكرده باشد.

بهتر است Safety Box را جهت دفع بلافاصله سرنگ در نزدیك‌ترین محل به واكسیناسیون یا زیر میزی كه وسائل واكسیناسیون بر روی آن قرار دارد، قرار دهید.

ب – شستشوی دست (Hand washing) :

از آنجائیكه هر مایعی از بدن ممكن است حاوی عوامل بیماری‌زا باشد و باعث انتقال بیماری گردد باید دستهای فرد تزریق كننده قبل از تزریق به‌طور كامل با آب و صابون شسته شود.

ج- سرسوزن و سرنگ استریل :

1- یك سرنگ و سرسوزن استریل برداشته و بسته‌بندی آن را از نظر وجود پارگی و هرگونه صدمه بازبینی نمائید.

2- تاریخ انقضا آن را كنترل كنید.

3- در صورت اطمینان از استریل بودن می‌توانید از آن استفاده نمائید.

4- به هیچ قسمتی از سرسوزن قبل و بعد از واكسیناسیون دست نزنید و از سرپوش‌گذاری مجدد سرسوزن اجتناب كنید. اگر سرپوش‌گذاری لازم است (برای مثال كودك به‌علت ترس حركاتی انجام می‌دهد وتزریق با تأخیر انجام می‌شود) تكنیك استفاده از یك دست* را بكار ببرید. سرسوزنی را كه با سطح غیر استریل تماس داشته است دور بیاندازید.

* سرپوش‌گذاری به‌وسیله تكنیك استفاده از یك دست:

1- سرپوش را روی میز قرار دهید.

2- سرنگ و سرسوزن را در یك دست گرفته و بدون استفاده از دست دیگر داخل سرپوشی كه روی میز گذاشته‌اید، قرار دهید.

د- ویال و حلال مناسب :

1- مطمئن شوید حلال مربوط به هر واكسن لئوفیلیزه را در اختیار دارید به عبارتی برای هر واكسن از حلال اختصاصی آن استفاده نمائید.

2- به هنگام بازسازی واكسن، واكسن و حلال باید دارای درجه حرارت یكسان (8-2 درجه سانتی‌گراد) باشند.

3- برای بازسازی هر ویال واكسن از یك سرنگ و سرسوزن استفاده نمائید.

4- همه حلال موجود در ویال را استفاده كنید.

5- بعد از استفاده از سرنگ، آن را بدون سرپوش گذاری در Safety box بیندازید.

6- به خاطر داشته باشید همه واكسنهای بازسازی شده را فقط تا 6 ساعت پس از بازسازی می‌توان استفاده كرد و پس از آن باید دور ریخته شوند.

7- هرگز یك سرسوزن را برای كشیدن دوزهای بعدی یك ویال واكسن، داخل ویال نگذارید.

ر- تمیز كردن محل تزریق (Skin cleaning) :

1- محل واكسیناسیون را در صورت كثیف بودن محل تزریق ابتدا با آب و صابون شستشو دهید.

2- محل تزریق را با پنبه الكل (70 درصد) به صورت دایره‌ای ضدعفونی كنید.

3- هرگز از پنبه الكل از قبل آماده شده استفاده نكنید.

ز- جمع‌آوری صحیح اجسام نوك تیز

(Appropriate collection of sharps) :

1- سرنگ و سرسوزن‌های مصرف شده را همیشه در Safety box بیندازید.

2- برای جلوگیری از فرو رفتن نوك سوزن در دست هرگز بعد از واكسیناسیون، به سرسوزن دست نزنید و از سرپوش گذاری مجدد سرسوزن اجتناب كنید.

3- سرنگ و سرسوزن را بلافاصله بعد از استفاده درSafety box  بیندازید.

4- بیش از 4/3حجمSafety box  را پر نكنید.

5- دربSafety box های پر شده را قبل از حمل برای دفع ببندید.

6-Safety box های پرشده را در یك مكان مطمئن و خشك و دور از دسترس كودكان و مردم نگهداری كنید. تا مطابق دستورالعمل‌های موجود دفع شوند.

7- برای اجتناب از ایجاد صدمه در اثر سرسوزن هرگزSafety box  پر شده را در دست نگیرید، تكان ندهید، فشار ندهید، یا روی آن ننشینید یا نایستید.

8-  Safety boxپر را دوباره باز نكنید، خالی نكنید یا مورد استفاده مجدد قرار ندهید.

س-دفع‌صحیح ضایعات(Appropriate waste management):

برای حفظ جامعه از خطر تماس با ضایعات حاصله از واكسیناسیون Safety boxها را مطابق دستورالعمل و برنامه ریزی‌های انجام شده دفع نمائید. (صفحه 23)

تجهیزات قابل قبول برای تزریقات :

در خدمات ایمنسازی كشوری توصیه می‌شود فقط از سرنگ‌هایAD استفاده شود و ضایعات حاصله در Safety Box جمع‌آوری و به‌طور مناسب امحاء گردد.

سرنگهایAD سرنگهایی هستند كه خودبه‌خود قفل می‌شوند، و در نتیجه فقط یكبار می‌توانند مورد استفاده قرار گیرند. سرنگهایAD وسیله انتخابی برای همه انواع جلسات ایمنسازی هستند.

هر سرنگ AD استریل شده و به‌وسیله كارخانه بسته‌بندی می‌شود. انواع مختلفی از سرنگهای AD وجود دارد. بیشتر سرنگهای AD دارای سرسوزنی ثابت هستند. سایر انواع دارای سرسوزنهای جدا شدنی هستند كه تنها به سرنگهای AD خاص خودشان متصل می‌شوند. این سرسوزنها را با سرنگهای استاندارد دیگر نمی‌توان استفاده كرد. همه سرنگهای AD به‌منظور حفظ سترونی سرسوزن دارای سرپوش پلاستیكی هستند و بعضی از آنها حتی جهت پیستون نیز سرپوش دارند. سرنگهای AD در حجم‌های مختلف برای تجویز واكسن BCG و یا سایر واكسنها وجود دارد.

مراحل استفاده از سرنگهای AD به شرح ذیل است :

گام اول :  سرنگ و سرسوزن را از بسته‌بندی خارج كنید.

گام دوم : اگر سرسوزن آن ثابت نیست سرسوزن را به سر سرنگ متصل كنید. سرپوش سوزن را بدون اینكه سوزن را لمس كنید بردارید.

پیستون را فقط یك بار می‌توانید به عقب كشیده و بازگردانید، بنابراین كاركنان بهداشتی باید توجه كنند كه نباید پیستون را بی‌مورد حركت دهند و یا هوا را به داخل ویال تزریق كنند چون این مسئله موجب غیرقابل استفاده شدن سرنگ می‌شود.

گام سوم : سرسوزن را روی ویال واكسن قرار دهید و سوزن را وارد ویال نمائید. و توجه نمائید كه سر سوزن حتماً داخل مایع قرار گرفته باشد.

گام چهارم : پیستون را به عقب بكشید تا سرنگ پر شود. پیستون به‌طور اتوماتیك متوقف می‌شود چنانچه به‌علامت 5/0 میلی‌لیتر برسد، شما یك صدای «كلیك» خواهید شنید.

گام پنجم : سرسوزن را از داخل ویال خارج كنید. برای از بین بردن حباب‌های هوا، سرنگ را مستقیم نگهدارید و به بدنه سرنگ ضربه بزنید. سپس به‌دقت به سمت علامت توقف فشار دهید.

گام ششم : سرسوزن را در محل تزریق كه قبلاً‌ آماده كرده‌اید، داخل كنید.

گام هفتم : پیستون را به سمت جلو فشار دهید و واكسن را تزریق كنید. بعد از تزریق پیستون به‌صورت اتوماتیك قفل می‌شود و حركت نمی‌كند و سرنگ نمی‌تواند مورد استفاده مجدد قرار گیرد. به خاطر داشته باشید بعد از استفاده از سرنگ آن را مجدداً سرپوش‌گذاری نكنید.

تذكر : در تزریقات مربوط به واكسیناسیون نیازی به آسپیراسیون نمی‌باشد.

گام هشتم : سرنگ و سرسوزن استفاده شده را در داخل جعبه ایمن(Safety Box)  غیرقابل نفوذ و مقاوم نسبت به سوراخ‌شدگی كه برای جمع‌آوری ضایعات تعیین شده است، بیندازید.

امتیازات سرنگ AD :

فقط یكبار قابل استفاده‌اند.
موجب حذف انتقال بیماریهای منتقله از انسان به انسان كه به‌علت استفاده مجدد از سرنگ و سرسوزن آلوده رخ می‌داد، می‌شوند.
نیاز برای استریل كردن مجدد توسط كاركنان بهداشتی نداشته بنابراین زمان لازم برای این امر حفظ می‌شود.

علاوه بر سرنگ AD از سرنگ و سر سوزن یكبار مصرف برای بازسازی استفاده می‌ شود .

سرنگ و سرسوزن یكبار مصرف :

به‌علت اینكه استفاده مجدد از سرنگها و سرسوزنهای یكبار مصرف موجب انتقال بعضی از بیماریها می‌شوند، سرنگ و سرسوزن یكبار مصرف غیرAD برای تزریق در برنامه ایمنسازی توصیه نمی‌شوند. در سال 1999 سازمان جهانی بهداشت و یونیسف و UNFPA بیانیه مشتركی در مورد عدم استفاده این نوع سرنگ و سرسوزن در ایمنسازی انتشار دادند.

واكسنهایی كه باید بازسازی شوند مانند واكسن سرخك، سرخجه و ب.ث.ژ برای مخلوط كردن حلال با واكسن به سرنگ بزرگتری نیاز دارند. این نوع سرنگها فقط برای این كار توصیه می‌شوند. تا زمانی كه سرنگ‌های AD با حجم بیشتری برای بازسازی در دسترس نیستند شما می‌توانید از سرنگهای یكبار مصرف برای این منظور استفاده كنید. بخاطر داشته باشید برای بازسازی نیز از سرنگ و سرسوزنی كه قبلاً استفاده شده است، استفاده نكنید.

ارائه واكسن كارآ و مؤثر با رعایت نكات ایمنی :

همانطوریكه استفاده از تجهیزات تزریق ایمن مهم است به‌همان اندازه ارائه واكسنی كارآ و مؤثر كه به درستی در زنجیره سرما نگهداری شده باشد، به درستی بازسازی شده باشد و صحیح تجویز شود، دارای اهمیت است.

برای تأمین سلامت واكسن نكات ذیل را بررسی نمائید :

·        كنترل ویال و برچسب ؛

·        نحوه ذخیره واكسن ؛

·        تطابق واكسن با حلال ؛

·        بررسی VVM.


نكاتی كه در بررسی ویال واكسن باید مورد توجه قرار گیرند شامل :

1- برچسب ؛

2- زمان انقضاء مصرف ؛

3- علائم آلودگی ؛

4- قرار گرفتن در معرض یخ‌زدگی ؛

5- قرارگرفتن در معرض گرمای زیاد.

در بررسی آلودگی به نكات ذیل توجه كنید :

·  اگر هرگونه ترك خوردگی، شكستگی و یا نشت وجود دارد ویال را دور بـریزید.

·  اگر تغییر ظاهری وجود داشته و یا ذرات معلـق دیده می‌شود ویال را دور بریزند.

·  اگر ویال در آب غوطه‌ور شده باشد غیرقابل مصرف بوده و باید دور ریخته شود.

ارزیابی از نظر قرار گرفتن در معرض یخ‌زدگی :

واكسنهای ثلاث، توأم بالغین، توأم خردسال، كزاز، هپاتیت ب و هموفیلوس آنفلوانزا اگر مظنون به یخ‌زدگی باشند باید دور ریـخته شوند. در مورد بـررسی یخ‌زدگی بایـد از (Shake test) استفاده نمود.

ارزیابی قرار گرفتن ویالها  در حرارت بالا :

اگر واكسنها حاوی VVM باشند و مربع داخلی همرنگ و یا تیره‌تر از دایره بیرونـی باشد، باید ویال دور ریخته شود.

اگر واكسن دارای VVM نباشد، نمودار درجه حرارت را چـك نمائید و كـارت زنجیره سرما را بررسی كنید.

توجه داشته باشید :

- تنها سرنگ را هنگامی پركنید كه گیرنده تزریق آماده باشد.

- هیچگاه ویالهای ناقص مصرف شده را با هم مخلوط نكنید.

- ویالهای باز شده را در داخل یخچال و داخل ظرف مخصوصی با علامت «درحال مصرف»‌ مشخص نمائید.

- واكسنهای باز سازی شده، پس از 6 ساعت دور ریخته شوند.

قبل از مصرف واكسن نكات ذیل را كنترل كنید :‌

آیا هنوز برچسب واكسن به ویال چسبیده است؟

آیا واكسن صحیح و حلال مناسب آن را انتخاب نموده‌اید؟

زمان انقضاء واكسن را كنترل نموده‌اید؟‌

آیا آلودگی ظاهری و ذرات شناور ندارند؟

واكسنهای حساس به سرما علائم یخ‌زدگی ندارند؟

چند روش ساده برای اطمینان از سلامت تزریقات

ارائه خدمات واكسیناسیون باید در محلی تمیز كه مختص واكسیناسیون است و با خون و ترشحات آلوده نشده، انجام شود. هر دز را قبل از تجویز آماده كنید و هرگز چندین سرنگ را از قبل آماده نكنید.

هرگز سرسوزن را در بالای ویال واكسن باقی نگذارید.

توصیه‌های اختصاصی در مورد استفاده، ذخیره و حمل و نقل واكسنها را بكار ببندید.

مراحل ذیل را برای بازسازی ایمن واكسنها دنبال كنید :

الف) مطمئن شوید از حلال صحیح برای هر واكسن لیوفلیزه استفاده كرده‌اید و كنترل كنید كه حلال و واكسن ساخت یك كارخانه باشند.

ب) در هنگام بازسازی درجه حرارت حلال و واكسن باید یكسان باشد (8-2 درجه سانتی‌گراد).

ج) برای هر ویال واكسن یك سرنگ و سرسوزن استریل استفاده كنید.

همه حلالی را كه در اختیار دارید برای یك ویال استفاده كنید. بعد از استفاده سرنگ را در داخل Safety Box بیندازید.

د) همه واكسنهای بازسازی شده حداكثر 6 ساعت پس از بازسازی قابل مصرف هستند و پس از آن باید دور ریخته شوند.

برای هر كودك از یك سرنگ و سرسوزن جدید AD  بارعایت نكات ذیل استفاده نمائید :

الف) از یك سرنگ و سرسوزن AD جدید كه از نظركیفی كنترل شده است استفاده كنید.

ب) بسته‌بندی سرنگ و سرسوزن را بخوبی مورد بازبینی قرار دهید چنانچه بسته‌بندی دچار اشكال و یا پارگی بود، آنرا دور بیندازید.

ج) به هیچ یك از قسمتهای سرسوزن دست نزنید. چنانچه سطح سرسوزن به ‌هرعلت غیراستریل شد، آن را دور بیندازید.

د) برای جلوگیری از هرگونه حركت در طول تزریق و بعد از آن كودك را محكم نگاه دارید.

صدمه فرو رفتن سوزن در دست و عفونت‌های ناشی از آن :

سرسوزن اغلب موجب جراحت كاركنان بهداشتی می‌شود. میزان كم اما خطرناكی از عفونت‌های منتقله از راه خون مثل هپاتیتB، هپاتیتC، ‌‌HIV یا سایر ویروسها می‌توانند از طریق جراحت ناشی از  فرو رفتن سوزن در دست منتقل شوند.

فرو رفتن سوزن در دست وقتی رخ می‌دهد كه:

·       كاركنــان بهداشـتی سرسـوزن را سرپـوش گذاری مـجدد كننـد یا درحـالیـكه سرنـگها و سرسوزنهای مصرف شده را در دست دارند راه بروند.

·       اگر بیماران، بخصوص كودكان، وضعیت درستی در مدت زمانـی كه تـزریق انجام می‌شود، نداشته باشند (حركت كودك، گریه و ….)

·       اگر ضایـعات تزریق به خـوبی جمع‌آوری نشـده باشند و مردم در معـرض تــماس بـا ایـن ضایعات (سرنگ و سرسوزن مصرف شده)‌ قرارگیرند.

روش‌های پیشگیری از فرو رفتن سوزن در دست

1- بـه حداقـل رسـانـدن حمل و نـقل و جابجایی سرنـگ و سرسوزن‌های مصرف شده :‌

صدمه ناشی از فرو رفتن سوزن در دست در هر زمانی ممكن است اتفاق بیفتد ولی اغلب در طی و یا بلافاصله بعد از تزریق رخ می‌دهد. معمولاً جابجایی تجهیزات تزریق برای حمل و نقل بیشترین خطر ایجاد نیش سوزن را در بر دارد. اما صدمه نیش سوزن قابل پیشگیری است. روش‌های ساده‌ای برای پیشگیری توسط كاركنان بهداشتی وجود دارد تا خطر صدمات سوزن را كاهش دهد.

به حداقل رساندن حمل و نقل تجهیزات تزریق در جلوگیری از صدمات اهمیت زیادی دارد.

مواردی كه در ذیل ذكر می‌شود حمل و نقل و جابجایی را به حـداقـل می‌رساند :

·       جعبه ایمن (Safety Box) را در نزدیكی فردی كه واكسن دریافت می‌كند قرار دهید تا سرنگ و سرسوزن‌های مصرف شده را بتوانید فوراً‌ پس از تزریق داخل آن بیندازید.

·       از سرپوش گذاری مجدد سرسوزن اجتناب كنید. اگر سرپوش گذاری لازم است (برای مثال اگر بدلیل بیقراری شدید مجبورید تزریق واكسن را با تأخیر انجام دهید سرپوش‌‌ گذاری با یك دست و با استفاده از سطح میز را انجام دهید.

·       هرگز سر سوزن را از سرنگ جدا نكنید.

·       هرگز سرنگ و سرسوزن‌های استفاده شده را در اطراف محل ایمنسازی یا محل كار جابجا نكنید.

·       هنگامیكه برای واكسینه كردن آماده شدید واكسن را داخل سرنگ كشیده و آن را تزریق كنید و سپس سرنگ مصرف شده را فوراً‌ داخل Safety Box بیندازید.

2- حمل و نقل ایمن سرنگ و سرسوزن‌ها :

هر یك از قسمت‌های سرنگ كه شما آن را لمس كنید آلوده می‌شود، لذا نباید به هیچ قسمتی از سرنگ كه با مایع داخل ویال واكسن یا كودك تماس خواهد داشت، دست بزنید.

بنابراین از دست زدن به نقاط ذیل اجتناب نمائید:

بدنه سوزن ؛
قسمت انتهایی سوزن ؛
قسمت انتهایی محل اتصال سوزن به سرنگ.

شما می‌توانید به این قسمتها دست بزنید :

استوانه خارجی سرنگ
بالای پیستون
3- آماده كردن محل ایمنسازی به نحوی كه امكان خطر ایجاد جراحت را كاهش دهد :

كاركنان بهداشتی باید نحوه قرار گرفتن وسایل كار در فضایی را كه در اختیار دارند تعیین كنند به صورتیكه :

·       جعبه حمل واكسن در محل سایه قرار گیرد.

·       برگه چوب خط ثبت موارد به راحتی قابل استفاده باشد.

·       فرد واكسیناتور بین كودك و همه سوزنها یا اشیاء نوك تیز باشد.

·       فرد واكسیناتور  Safety Boxرا طوری قرار دهد. كه‌ سوراخ ورودی Safety Box را در موقع دفع سرنگ و سرسوزن ببیند.

·       واكسیناتور به راحتی و بدون طی مسافتی سرسوزنهای مصرفی را داخلSafety Box بیندازد.

·       فقط یك كودك در محل واكسیناسیون حضور داشته باشد.

·       در مراكز شلوغ كه ممكن است چند واكسیناتور همزمان ارائه خدمت دهند هر واكسیناتور باید یك Safety Box داشته باشد.

4- وضعیت صحیح كودك برای انجام تزریقات :

هرگونه حركت غیرقابل پیش بینی كودك به هنگام تزریق می‌تواند منجر به ایجاد جراحت نیش سوزن برای واكسیناتور شود.

برای جلوگیری از این سانحه، كودك را با وضعیتی صحیح (طبق شكل شماره 3) قبل از تزریق آماده كنید:

·       مادر بنشیند و كودك را در بغل او قرار دهید. مطمئن شوید كه بازوی مادر از پشت كودك را در برگرفته است.

·       برای حفظ ایمنی، مادر پاهای كودك را  نیز در طول تزریق مهار كند.

·       توجه داشته باشید واكسیناتور نمی‌تواند در حفظ وضعیت كودك كمكی بكند زیرا دو دست خود را برای تزریق احتیاج دارد.

5- قراردادن ظروف مخصوص برای جمع‌آوری كلیه اجسام نوك تیز در محل واكسیناسیون :

اجسام نوك تیز استفاده شده باید در Safety Box ریخته شوند و سپس به روشی ایمن دفع شوند.

نحوه دفع تجهیزات تزریق :‌

با توجه به آموزش‌هایی كه در جهت جلوگیری از ابتلاء به بیماریهای منتقله از راه خون از جمله هپاتیت C,B و ایدز داده شده است، در زمان تزریق توصیه به استفاده از سرنگ و سرسوزن یكبار مصرف واستفاده از كاتر و Safety Box برای جمع‌آوری سرنگ و سرسوزن‌های مصرفی در خدمات بهداشتی درمانی شده است و طبق توصیه‌های به‌عمل آمده ضایعات جمع‌آوری شده تحت عنوان زباله عفونی در شهرها به‌وسیله شهرداری جمع‌آوری و در روستاها در گودالها یا كوره‌هایی كه طراحی شده سوزانده می‌شود.

دفع سرنگ و سرسوزنهای مصرف شده

وسایل تزریق باید فوراً پس از استفاده دور ریخته شوند.

چرا امحاء صحیح ضایعات تزریق اهمیت دارد؟

ضایعات تزریق می‌تواند موجب مشكلات جدی بهداشتی و محیطی شود. دفع غیرایمن می‌تواند موجب گسترش بیماریهایی شود كه شما با تلاش بسیار آنها را كنترل كرده‌اید.

خطرات بهداشتی :

رها كردن سرنگ و سرسوزن مصرف شده در فضای باز و محیط زندگی افراد جامعه را به خطر می‌اندازد. در اغلب این موارد نیز، كودكان متأسفانه قربانیان اتفاقی صدمه نیش سوزن هستند.

خطرات زیست محیطی :

انداختن سرنگ و سرسوزنهای مصرف شده در رودخانه، آب مورد استفاده نوشیدن و شستشو را آلوده می‌كند.

استفاده از Safety Box :

همه وسایل تزریقی را كه استفاده شده است باید بلافاصله در Safety Box بیندازید. این ظروف باید ضد آب و مقاوم  بوده و سوزنها آن را سوراخ نكنند.

برای اطمینان از حمل و نقل ایمن Safety Box :‌

·       حمل یا تكان دادن Safety Box را به حداقل برسانید. هرگز به آن فشار وارد نكنید، روی آن ننشینید یا نایستید.

·       مراقبت ازSafety Box ها را به‌هنگام حمل و نقل تا محل دفع افزایش دهید.

·       Safety Boxها را در یك مكان خشك و ایمن دور از دسترس كودكان و جامعه قرار دهید تا به نحو ایمن جمع‌آوری و دفع شوند.

·       فردی را مسئول جمع‌آوری و حمل و نقل Safety Boxها نمائید و آموزشهای لازم را در این زمینه به او بدهید. هرگز از افرادی كه در این زمینه آموزش ندیده‌اند نخواهید حمل و نقل جعبه‌ها را به عهده بگیرند.

مراحل دفع ضایعات تزریق :

سرنگها و سرسوزنهای استفاده شده نباید در محیط باز كه مردم در آنجا آمد و رفت دارند و یا كودكان به آن دسترسی می‌یابند انباشته شوند. و هرگز نباید به همراه سایر زباله‌ها دفع شوند.

گام 1 : Safety Box بایستی در تمام مراكز واكسیناسیون در دسترس كارمند بهداشتی قرار داشته باشد.

گام 2 : وقتی متوجه شدید 4/3 حجم Safety Box پرشده است درب آنرا ببندید. هرگز سرنگ و سرسوزن‌های مصرف شده را از یك Safety Box به ظرف دیگری منتقل نكنید.

یك Safety Box پنج لیتری گنجایش حدود 100 سرنگ و سرسوزن را دارد. وقتی 4/3 حجم آن پر شد، جهت امحاء آن اقدام نمائید.

توجه: هرگز تجهیزات ذیل را در داخل Safety Box نیندازید. این تجهیزات را با سایر ضایعات پزشكی جمع‌آوری كنید.

- ویالهای خالی (به استثناء ویالهای شكسته)

- ویالهای واكسن فاسد یا از رده خارج شده (تاریخ انقضاء گذشته)

- پنبه الكل

- دستكش یا سایر ضایعات پلاستیكی

روشهای از بین بردن Safety Box :‌

چهار روش معمولاً برای از بین بردن Safety Boxهای پرشده وجود دارد.

الف) زباله سوز :‌

زباله‌سوز می‌تواند كاملاً سرنگ و سرسوزنها را از بین ببرد. حرارت بیش از 800 درجه سانتی‌گراد كلیه میكروارگانیسم‌ها را از بین می‌برد و حجم ضایعات حاصله از تزریقات را به حداقل كاهش می‌دهد.

زباله سوزی كه عملكرد آن خوب باشد ما را از نابودی كامل سرنگ و سرسوزن‌ها مطمئن می‌كند. زباله سوزها آلودگی هوای كمتری نسبت به سوزاندن در حرارت كمتر ایجاد می‌كنند. بعضی از بیمارستانها دارای زباله سوز هستند و بعضی از آنها از سایر زباله سوزهای نزدیك به بیمارستان مثل كارخانه‌های سیمان استفاده می‌كنند.

كلیه موازین ایمنی برای محلی كه زباله سوز قرار دارد باید در نظر گرفته شود و فردی كه با زباله سوز كار می‌كند باید از عینك ایمنی و دستكش كلفت (Heavy gloves) استفاده كند.

مـراكزی كه به این زباله‌‌سوزها دسترسی دارند با هماهنگی‌های لازم بهتر است جـهت امحاءSafety Boxها از این روش استفاده نمایند.

ب) سوزانیدن در ظروف استوانه‌ای فلزی (Metal drum) :

برای سوزاندن ضایعات تزریق در ظروف استوانه‌ای فلزی:

·       محلی برای سوزانیدن ضایعات انتخاب كنید كه حتی الامكان از ساختمانها و منازل مسكونی دور باشد. مكان مورد نظر باید حصاركشی شده و تمیز باشد.

·       چهار آجر به صورت مستطیل روی زمین قرار دهید.

·       یك توری فلزی یا شبكه فلزی روی آجرها قرار دهید.

·       دو انتهای استوانه فلزی 210 لیتری (55 گالنی) را بردارید. این عمل امكان جریان هوا در داخل ظرف می‌دهد و محتوی آن بهتر خواهد سوخت. اگر ظرف استوانه‌ای فلزی در دسترس نبود می‌توانید یك استوانه از ورق فلزی، آجر یا خاك‌رس بسازید. یك دودكش باید به قسمت متحرك بالای لوله استوانه‌ای اضافه شود.

·       لوله استوانه‌ای را روی شبكه یا توری فلزی قرار دهید.

·       Safety Boxهای پرشده را داخل این ظرف بیندازید. كاغذ، برگ و سایر مواد قابل اشتعال را به داخل استوانه اضافه كنید تا به سوختن Safety Boxها كمك كنند.

·       میزان كمی نفت (اگر در دسترس بود)، روی جعبه‌ها و سایر مواد بریزید.

·       یك توری فلزی روی لوله استوانه‌ای قرار دهید تا از گسترش خاكسترها جلوگیری كند.

·       مواد قابل اشتعال مثل چوب یا كاغذ و …. را در پائین استوانه قرار دهید و آنها را آتش بزنید.

·        به مردم هشدار بدهید كه از آن فاصله بگیرند و از سیگار كشیدن و از دود و گاز و خاكستر حاصله از آتش اجتناب كنند.

·       آتش را تا وقتی كه همه Safety Boxها كاملاً‌ بسوزند و از بین بروند روشن نگه دارید.

·       وقتی آتش خاموش شد و باقیمانده داخل استوانه سرد شد، با دقت باقیمانده را جمع آوری كنید. آنرا در یك محلی كه معمولاً محل                         شكل6- ظرف استوانه‌ای فلزی

رفت و آمد مردم نیست و استفاده نمی‌شود دفن كنید. حداقل روی آنرا با 13 سانتیمتر خاك بپوشانید. اگر امكان داشته باشد روی گودال را با سیمان بپوشانید تا گودال كاملاً پر شود.

توجه : باقیمانده سرسوزن‌ها و جعبه‌های ایمن (Safety Box) باید بعد از سوزاندن دفن شوند، اگر سوزانیدن در یك استوانه فلزی یا در یك گودال سرباز انجام می‌شود. باقیمانده ضایعات نیز باید به‌صورت عمیق درگودال، یا محل مخصوص دفن بهداشتی زباله‌ها، یا محلی مشابه كه مردم به آنجا دسترسی ندارند دفن شود.

ج) سوزاندن در فضای آزاد دریك گودال :

سوزاندن در فضای آزاد در یك گودال همیشه توصیه نمی‌شود به‌دلیل آنكه سوزاندن مواد پلاستیكی موجب تخریب محیط زیست می‌گردد. اگر بخواهید در فضای باز ضایعات را بسوزانید لازم است:

·       یك محل دور از منازل مسكونی و غیرقابل استفاده برای امور دیگر را انتخاب كنید. این محل باید حصاركشی شده و تمیز باشد.

·       یك كارمند دارای شرایط لازم برای نظارت بر سوزاندن انتخاب كنید.

·       یك گودال با عمق حداقل یك متر حفر كنید، اما مطمئن شوید خیلی عمیق نباشد تا بتوانید برای آماده كردن آن برای قرار دادن مواد قابل اشتعال و Safety Boxها داخل آن بشوید.

·       Safety Boxهای پرشده را داخل گودال قراردهید. كاغذ، برگ درختان یا سایر مواد قابل اشتعال را برای كمك به سوختن با آن مخلوط كنید.

·       اگر نفت در دسترس بود مقدار كمی روی آنها بریزید و مواد را آتش بزنید.

·       به مردم هشدار بدهید از محل سوزاندن و گازها و خاكستر حاصله خود را دور نگه دارند و از كشیدن سیگار اجتناب كنند.

·       آتش را تا زمانی كه كاملاً Safety Boxها سوزانده شوند، شعله‌ور نگهدارید و سپس طبق مطالب پیشگفت باقیمانده را دفن كنید.

د) دفن بهداشتی درگودال :‌

وسایل و تجهیزات تزریق ممكن است در گودال مخصوص این امر دفن شود. محل را به دقت انتخاب كنید و یك گودال عمیق و بزرگ برای دفن جعبه‌های ایمن (Safety Box) حفر كنید. (شكل 9) اگر سرنگ‌های AD آلوده به هر نحوی از جعبه‌ها خارج شوند و وارد رودخانه شده و یا روی زمین پراكنده شوند، مردم ممكن است روی آن گام بردارند یا بچه‌ها با آن بازی كنند، بنابراین:

·       محلی را انتخاب كنید كه در آینده حفاری نشده و یا جهت ایجاد چاه توالت استفاده نمی‌شود.

·       دور آن محل را حصار بكشید و تمیز كنید.

·       یك گودال حداقل به عمق 2 متر حفر كنید. مطمئن شوید كه ضایعات داخل آن در طی فصل بارندگی از داخل آن خارج نمی‌شود.

·       Safety Boxهای پرشده را قبل از دفن داخل گودال قرار دهید. هرگز آنها را داخل گودال خالی نكنید.

·       روی جعبه‌ها را باحداقل 30 سانتیمتر خاك بپوشانید. اگر امكان دارد روی گودال را با سیمان بپوشانید. وقتی گودال پر است مطمئن شوید كه كارمندی آموزش دیده بر این  مراحل نظارت دارد. هرگز این كار حیاتی را به عهده فرد غیرآموزش دیده نگذارید.

آموزش كاركنان بهداشتی :

كلیه كاركنانی كه خدمات ایمنسازی را ارائه می‌دهند باید در زمینه تزریقات ایمن آموزش ببینند. این آموزش‌ها به‌صورت آبشاری از سطوح كشوری، دانشگاهی و شهرستانی و مراكز بهداشتی درمانی و خانه‌های بهداشت خواهد بود.

مدیریت و نظارت :‌

با توجه به لزوم رعایت موازین تزریقات ایمن، علاوه بر محاسبه و تأمین ملزومات مورد نیاز برنامه،‌ باید سطوح مختلف شبكه بهداشتی درمانی كشور و بخش خصوصی ارائه دهنده خدمات ایمنسازی مورد بازدیدهای نظارتی قرار گرفته و از رعایت موازین تزریقات ایمن اطمینان حاصل آید. به‌طور كلی:

-       در هر مركز خدمات ایمنسازی باید سرنگ AD استفاده شود.

-       Safety Box به میزان كافی وجود داشته باشد.

-       نحوه دفع و امحاء ضایعات مطابق دستورالعمل‌های اجرائی كه با همكاری و هماهنگی بهداشت محیط، معاونت درمان و معاونت بهداشتی تدوین شده است، باشد.

-       از سرپوش‌گذاری قبل و بعد از تزریقات خودداری گردد.

-       كاركنان را در زمینه تزریقات ایمن آموزش دهید.

-       در هر شهرستان یك نفر مسئول برای پایش سلامت تزریقات تعیین نمائید.

دفع ضایعات :‌

الف : مناطق شهری :

كلیه ضایعات مراكز واكسیناسیون (Safety Box) از طریق مركز بهداشت شهرستان تابعه به زباله‌سوز انتقال داده شود و سوزانیده شود. بدیهی است مراكز بهداشت شهرستان‌ها از طریق هماهنگی‌هایی كه به‌وسیله مراكز بهداشت استانها (دانشگاهها) انجام می‌گردد با تشكیل جلسات و هماهنگی‌های برون بخشی و درون بخشی، پروسه انتقال ضایعات را تعیین و ابلاغ خواهند كرد.

ب : مناطق روستایی :‌

كلیه ضایعات مراكز واكسیناسیون (Safety Box) در خانه‌های بهداشت در گودالی كه در محوطه خانه بهداشت كنده می‌شود سوزانده شود (یا هر امكان موجود دیگر محلی با تائید مراكز بهداشت و مطابق با موازین تزریقات ایمن).

پایش تزریقات ایمن :

پایش از طریق چك لیست و تكمیل فرم اطلاعات شش ماهه/ سالیانه در مورد تجهیزات تزریقات ایمن انجام می‌گردد.

مدیریت و اجرا :

·       تشكیل كمیته كشوری تزریقات ایمن دركشور.

·       مركز مدیریت بیماریها مسئولیت آموزش، نظارت و پایش برنامه در كشور را به‌عهده دارد.

·       تعیین و اعلام یك نفر مسئول تزریقات ایمن در هر دانشگاه و شهرستان.

·       مسئول تزریقات ایمن دانشگاه مسئول آموزش و ارائه نحوه انجام و اطمینان از تزریقات ایمن و تأمین تجهیزات مورد نیاز در شهرستانهای تابعه دانشگاه می‌باشد.

·       آموزش‌های ارائه شده در هر دانشگاه توسط مسئولین تزریقات ایمن در هر شهرستان برای كلیه مراكز تحت پوشش ارائه و پایش و نظارت می‌شود.

آموزش :

آموزش توسط مركز مدیریت بیماریها برای مسئولین تزریقات ایمن، معاونین بهداشتی و مسئولین بیماریهای دانشگاههای كشور انجام و هر دانشگاه توسط افراد مذكور آموزش رده‌های دیگر را به عهده دارد.

تهیه و توزیع مطالب كمك آموزشی برای گروههای مختلف هدف برنامه (پمفلت، پوستر و …) و همچنین برنامه بازآموزی سالیانه برای پرسنل كیله رده‌ها نیز پیش‌ بینی و انجام خواهد شد.

نیازهای آموزشی :

با توجه به پایش برنامه و نیازهای آموزشی برنامه‌ریزی كنید مثلا:ً

آیا از تجهیزات در دسترس در مراكز بدرستی استفاده می‌شود؟‌

آیا برآورد تجهیزات مصرفی  بدرستی محاسبه می‌شود؟

آیا سرپوش گذاری مجدد قبل و بعد از تزریقات انجام می‌شود؟

جلب مشاركت :

در جهت انجام صحیح برنامه تزریقات ایمن در كلیه سطوح شامل مدیران، سیاست گزاران، كاركنان و عموم جامعه اقدامات لازم در جهت جلب مشاركت و همكاری باید انجام شود. از جمله ارائه گزارش از وضعیت موجود، مشكلات و درخواست همكاری به مدیران، مردم و … همچنین آموزش و افزایش آگاهی پرسنل در جهت رعایت نكات لازم برای تزریقات ایمن.

دستورالعمل ایمنی

الف) اقدامات پیشگیرنده از بروز جراحات و صدمات ناشی از سرسوزن و وسایل تیز و برنده در كاركنان بهداشتی درمانی

با توجه به اینكه جراحات ناشی از فرورفتن سرسوزن و وسایل تیز و برنده از مهمترین موارد آلودگی كاركنان بهداشتی درمانی با HIV/HCV/HBV محسوب می‌شود، رعایت نكات ذیل به منظور پیشگیری از جراحات و صدمات مزبور الزامی است:

1- جهت شكستن ویال‌های دارویی ترجیحاً‌ از انواعی استفاده شود كه احتیاج به تیغ اره نداشته باشد و در صورت نیاز به استفاده از تیغ اره و جهت رعایت اصول ایمنی در داخل یك محافظ مثل Pad گرفته شوند.

2- پس از تزریق از گذاردن درپوش سرسوزن اكیداً‌ خودداری نمائید مگر در شرایط خاص از جمله اخذ نمونه خون جهت ABG یا كشت خون.

3- از شكستن و یا خم كردن سرسوزن قبل از دفع خودداری نمائید.

4- در موارد ضروری جهت گذاردن درپوش سرسوزن از وسیله مكانیكی جهت ثابت نگهداشتن درپوش استفاده نمائید و یا از یك دست به روش Scoop جهت گذاردن درپوش سرسوزن استفاده كنید.

5- جهت حمل وسایل تیز و برنده از ریسیور استفاده نمائید و از حمل وسایل مزبور در دست یا جیب یونیفرم خودداری نمائید.

6- از دست به دست نمودن وسایل تیز و برنده (بیستوری، سرسوزن و …)‌ اجتناب نمائید.

7- احتیاطات عمومی در حین انجام هرگونه اقدام درمانی كه احتمال آلودگی با خون و سایر ترشحات بدن وجود دارد به شرح ذیل می‌باشد:

1-7- درصورتی كه بریدگی و یا زخمی در دستها وجود دارد، بایستی از دستكش استفاده نمود و موضع با پانسمان ضد آب پوشانده شود.

2-7- جـهت حـفاظت كاركنان بهداشتی درمانی در قـبال آلـودگـی با خـون و یا ترشحـات بدن، استـفاده از پیش‌بـند پلاستیكی یكبار مصرف ضروری است.

3-7- درصورتیكه احتمال پاشیده شدن خون و یا قطعاتی از نسوج و یا مایعات آلوده به چشم و غشاء مخاطی وجود دارد، استفاده از ماسك و عینك محافظ ضروری است.

4-7- درصورتیكه بیمار دچار خونریزی وسیع است، استفاده از گان ضدآب ضروری است.

5-7- درصورتیكه كاركنان دچار اگزما و یا زخمهای باز می‌باشند، معاینة پزشك جهت مجوز شروع فعالیت در بخش ضروری است.

ب) دستورالعمل كمك‌های اولیه فوری پس از تماس در كاركنان بهداشتی، درمانی

با توجه به اینكه جراحات و اتفاقات عمده در حین انجام اقدامات و روش‌های درمانی در موارد ذیل اتفاق می‌افتد، اقدامات كمك‌های اولیه فوری بایستی انجام شود:

·       فرو رفتن سرسوزن بدست كاركنان بهداشتی درمانی

·       پاشیده شدن خون و یا سایر ترشحات آلوده بدن بیمار به:‌

-       بریدگیهای باز

-       ملتحمه (چشمها)

-       غشاء مخاطی (‌برای مثال داخل دهان)

-   گاز گرفتگی كه منجر به پارگی اپیدرم شود.

كمك‌های اولیه فوری

الف)  ‌1- شستشوی زخم با صابون و آب ولرم

2- كمك به خونروی در محل اولیه زخم (موضع تماس)

3- خودداری از مالش موضعی چشم

4- شستشوی چشم‌ها و غشا مخاطی با مقادیر زیاد آب در صورت آلودگی

ب) گزارش فوری سانحه به سوپروایزر بالینی

ج) ثبت رسمی مورد گزارش شده در گزارشات حین كار توسط سوپروایزر و تشكیل پرونده بهداشتی كاركنان و اطلاع به مدیر و مسئول مركز و طرح در كمیته كنترل عفونت بیمارستانی و پیگیری از طریق مراجع مربوطه

د) تشكیل پرونده و پیگیری مورد

هـ) بررسی میزان خطر بیماریزایی ناشی از تماس در كاركنان:‌ درصورتی كه آلودگی منبع تماس (‌بیمار، گیرنده خدمت)‌ با عفونت HIV محرز باشد، الزامی است فرد مزبور مورد تماس در حداقل زمان ممكن ترجیحاً‌ در عرض ساعت اول تحت مراقبت‌های درمانی بانظر پزشك متخصص عفونی قرار گیرد.

و) درصورتی كه منبع آلوده به‌عنوان مورد شناخته شده HBV/HIV باشد، 10- 5 میلی‌لیتر خون از فرد مورد تماس گرفته و به‌منظور پیگیری آتی ذخیره شود.

ز) در صورتیكه آلودگی منبع تماس با عفونت هپاتیت  C/BوHIV نامشخص باشد، 10- 5 میلی‌لیتر خون از منبع تماس جهت بررسی هپاتیتC/B  وHIV اخذ و مورد آزمایش قرار گیرد.